Από την βιοτεχνολογία έως την αλλαγή του κλίματος, οι τεχνολογικές εξελίξεις εγείρουν σημαντικά ηθικά ζητήματα. Για την υπεύθυνη ανάμειξή μας, η επόμενη γενιά των επιστημόνων μας χρειάζεται εκπαίδευση στον τομέα της ηθικής και της δεοντολογίας.

Το 1959, ο Βρετανός φυσικός και μυθιστοριογράφος C.P. Snow έδωσε μια περίφημη διάλεξη στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Περιέγραψε ένα μεταπολεμικό σχίσμα μεταξύ δύο ομάδων, των επιστημόνων και του λογοτεχνικού κόσμου. Αυτά τα τμήματα στο πανεπιστήμιο φαίνονται τώρα πιο βαθιά εδραιωμένα από ποτέ και όσοι ασχολούνται με τις τέχνες και τις επιστήμες αντιμετωπίζουν έναν τρίτο ‘ανταγωνιστή’ στην κοινωνία: τον λαϊκισμό, με τη συνεπακόλουθη και αυξανόμενη δυσπιστία των διανοουμένων.

Αυτό συμβαίνει σε ένα πλαίσιο αυξανόμενων οικονομικών ανισοτήτων καθώς και του αυξανόμενου ρόλου των τεχνολογικών καινοτομιών στην καθημερινότητά μας.

Διαφοροποιήσεις εντοπίζονται όμως και ανά επιστημονικό τομέα. Για παράδειγμα, ενώ τα ζητήματα ηθικής εξετάζονται εκτενώς στην ιατρική έρευνα τον τελευταίο μισό αιώνα, οι ερευνητές των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, συχνά, δεν γνωρίζουν καν τα πρότυπα που πρέπει να ακολουθήσουν.

Πώς μπορούν λοιπόν τα πανεπιστήμια να εκπαιδεύσουν τους επιστήμονες, τους τεχνολόγους και τους μηχανικούς μας για να ασχοληθούν με την κοινωνία, όπως πρότεινε ο Snow; Πρέπει να αντιμετωπίσουμε τα απαιτούμενα μαθήματα τέχνης και ανθρωπιστικών σπουδών όχι ως μια αόριστη προσπάθεια «διεύρυνσης των μυαλών» αλλά μάλλον ως μια αναγκαία συζήτηση για τις την ηθική, τις αξίες, και την ευθύνη.

  • Η τεχνολογία εγείρει ηθικά ζητήματα

Υπάρχουν σημαντικά θέματα συζήτησης στην επιστημονική και τεχνολογική κοινότητα μας σχετικά με την προκατάληψη, την εξουσία και τον έλεγχο.

Ας πάρουμε μερικά παραδείγματα από τους τίτλους του τρέχοντος έτους:

  1. Βλέπουμε όλο και περισσότερο την επιρροή των αλγορίθμων λογισμικού σε εφαρμογές με επιπτώσεις που αλλάζουν τη ζωή, όπως η ποινική καταδίκη ή η απασχόληση. Αυτά τα συστήματα λογισμικού παραμένουν μη ελεγχόμενα, «μαύρα κουτιά», που μπορεί να επηρεάζονται από τη φυλετική προκατάληψη, τα ειδικά συμφέροντα ή απλά την κακή επιστήμη, καθώς τα συστήματα προστατεύονται από τον έλεγχο της πνευματικής ιδιοκτησίας, ή είναι εξελιγμένα συστήματα πολύ περίπλοκα για να αποκωδικοποιηθούν από τους ίδιους τους προγραμματιστές.
  2. Στη βιοτεχνολογία βλέπουμε συνομιλίες σχετικά με τη χρήση του CRISPR, ένας τομέας στον οποίο οι γενετικές τροποποιήσεις δεν επηρεάζουν μόνο τον ασθενή αλλά μεταφέρονται στις μελλοντικές γενιές. Άλλοι συζητούν την επεξεργασία γονιδίων, έναν τρόπο να ελέγχουν και να εξισορροπήσουν τη φύση, επιτρέποντας την εξάπλωση των γονιδίων σε ένα ολόκληρο πληθυσμό πολύ πιο γρήγορα από ότι θα μπορούσε να διαχειριστεί η φυσική εξέλιξη.
  3. Βλέπουμε την επιστημονική κοινότητα και τα μεγάλα έθνη να επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν την πρόκληση της αλλαγής του κλίματος μέσω της γεωμηχανικής, στα πιο θεμελιώδη συστήματα του πλανήτη μας.

Αυτά δεν είναι τεχνολογικά ζητήματα, περιέχουν τεχνολογικά ζητήματα, αλλά δεν είναι θεμελιωδώς τεχνολογικά ζητήματα, είναι ηθικά. Απαιτούν καταρτισμένους εμπειρογνώμονες για να συζητήσουν θέματα ηθικής και κοινωνίας, να σχεδιάσουν πρώτα και στην συνεχεία να δουν αν πρέπει να εφαρμόσουν.

Οι τεχνολογίες επεξεργασίας γονιδίων προσφέρουν ελπίδα για τη θεραπεία πολλών ανθρώπινων ασθενειών με τεράστια όμως δεοντολογικά ερωτήματα.

 

Βλέπουμε ότι μια ολόκληρη σειρά τεχνολογιών που αλλάζουν τη ζωή έρχονται να αποδώσουν καρπούς μετά από δεκαετίες βασικής έρευνας και τα εργαλεία ταχείας κατασκευής πρωτοτύπων και παραγωγής της σύγχρονης εποχής μας επιτρέπουν να αξιολογούμε αυτές τις νέες εφευρέσεις γρηγορότερα από ποτέ.

Πρέπει να βεβαιωθούμε ότι οι πτυχιούχοι STEM που εργάζονται σε αυτούς τους τομείς είναι ικανοί να ασχοληθούν με τα ερωτήματα της εποχής μας: τι, πού και πώς πρέπει να εμπλακούν οι νέες μας εφευρέσεις; 

  • Πειράματα με πειθαρχία και δεοντολογία

Τα πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών πρέπει να διευρυνθούν σε θέματα STEM για να συζητήσουμε εάν θα πρέπει να αναπτύξουμε κάποιες τεχνολογίες ή όχι, με δεοντολογικές ανησυχίες, ένα κοινό νήμα σε όλες τις σπουδές μας.

Δεν υποστηρίζω ότι όλοι οι υπεύθυνοι για τη χάραξη πολιτικής πρέπει να είναι επιστήμονες, αλλά ότι οι επιστήμονες πρέπει να συμπεριλάβουν τον κόσμο της πολιτικής και των κοινωνικών επιπτώσεων στην αποστολή τους. Θα πρέπει να είναι σε θέση να σκέφτονται και να συζητούν αξιόπιστα αυτές τις επιπτώσεις με τον υπόλοιπο κόσμο.

Το επιστημονικό μυαλό είναι «ανυπόμονο να δει αν μπορεί να γίνει κάτι», το οποίο αντανακλά την «προκατάληψη στη δράση». Η δράση μπορεί να είναι σημαντική, ακόμη και οι κυβερνήσεις, που δεν είναι γνωστές για την διορατικότητα τους, αρχίζουν να αγκαλιάζουν τη μάθηση μέσω της πράξης. Η Φινλανδία, για παράδειγμα, έχει ένα τμήμα πειραματισμού που στοχεύει να φέρει τα πειράματα σκέψεις/σχεδίασης στην πολιτική της ατζέντα.

  • Διδασκαλία δεοντολογίας μέσω των τεχνών

Τα πανεπιστήμια μας πρέπει να διδάσκουν ηθική και δεοντολογία μέσω των πεδίων των τεχνών και των ανθρωπιστικών μας σπουδών.

Οι κρίσεις στην ιατρική έρευνα, όπως η μελέτη Tuskegee Syphllis (https://en.wikipedia.org/wiki/Tuskegee_syphilis_experiment), συνέβαλαν στην δημιουργία των πεδίων της ιατρικής δεοντολογίας και της βιοηθικής καθώς και σε έννοιες όπως η συνειδητή συναίνεση.

Τα πιο συνηθισμένα ζητήματα είναι η συνειδητή συγκατάθεση όσων εμπλέκονται στην έρευνα, η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η χρήση πειραματόζωων, η συμμετοχή των αναπτυσσόμενων χωρών στην έρευνα, η έρευνα σε ανθρώπινα βλαστικά κύτταρα, καθώς και η διπλή χρήση των ερευνητικών αποτελεσμάτων.

Οι επαγγελματίες του τομέα της ιατρικής ασχολούνται πλέον με σύνθετα ζητήματα όπως τα όρια της έρευνας, οι παρεμβάσεις σε ανθρώπινα όντα, η διπλή χρήση ή κατάχρηση των αποτελεσμάτων, η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η βιοασφάλεια, η εκμετάλλευση των αναπτυσσόμενων χωρών, κ.α., βασικά στοιχεία στη μελέτη για τις ανθρωπιστικές επιστήμες.

Θα πρέπει, λοιπόν, να συστήνονται συμβουλευτικές επιτροπές που εξετάζουν κοινωνικές, πολιτικές και νομικές πτυχές της έρευνας, αλλά και τη στρατηγική για την αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων, την επικοινωνιακή πολιτική, κ.λπ.

Στην Ελλάδα τα θέματα ηθικής και δεοντολογίας στην επιστημονική έρευνα, κυρίως στις βιοϊατρικές επιστήμες, εξετάζονται από την Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής, (www.bioethics.gr), αλλά και από άλλους φορείς όπως πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, πολλά από τα οποία έχουν συστήσει Επιτροπές Ηθικής και Δεοντολογίας.

Ήρθε η ώρα λοιπόν και το υπόλοιπο πεδίο STEM να ασχοληθεί με τα ίδια ζητήματα.